Tarihe baktığınız zaman bazen bazı ulusların çok büyük işler başardığını, çok büyük sıçramalar yaptığını, çok büyük fetihler yaptığını ve kendi döneminin çok ötesine geçtiğini görebilirsiniz. İşte böyle bir olayın yaşanmasında aslında en büyük etkenlerden bir tanesi muhteşem ihtimallerin bir araya gelmesidir. Muhteşem ihtimallerin bir araya gelmesi ise aslında o işi yapabilecek kabiliyette olan insanlarla gerekli koşulların o anda orada olmasıyla ilgili bir şeydir. Şimdi şöyle bir düşünün. Büyük Moğol İmparatorluğu kurulurken Cengizhan Moğolları yönetseydi ama varsayalım Subutay bir Moğol komutanı değil de başka bir ülkenin komutanı olsaydı, oraya denk gelseydi Moğol İmparatorluğu kurulabilir miydi? 

Muhtemelen bugün bildiğimiz haliyle olmazdı. Çünkü Moğol İmparatorluğu'nun sahip olduğu toprakların çok büyük bir kısmını Subutay tek başına ele geçirmişti. Ya da Osmanlı dönemini bir düşünün. Osmanlı devleti döneminde Fatih Sultan Mehmet Osmanlı Devleti'nin başında değil de başka bir devletin başında olsaydı varsayalım o dönemde Danimarka'nın başında olsaydı Osmanlı Devleti bu kadar büyüyebilir miydi? İstanbul alınabilir miydi? İşte bazı muhteşem ihtimaller tek bir noktada doğru yerde bir araya gelince büyük işler olabiliyor. Fatih Sultan Mehmet Osmanlı Devleti gibi bir devletin başına gelebildiği için İstanbul alınabildi. Fatih Fatih olduğu için Osmanlı İstanbul'u alabildi. Belki başka bir devletin başında olsa İstanbul'u alacak bir gücü olmayacaktı.

Aslında tarih dediğimiz şey de bu tarz muhteşem karşılaşmaların, inanılmaz ihtimallerin bir araya gelmesi ve bir güç unsuru oluşturarak tarihi şekillendirmesiyle oluşuyor. Bir düşünsenize, Amerika'nın keşfini bir düşünün. Kristof Kolomb, İtalya'da doğmasaydı ve İspanya'ya gitmeseydi de o dönemde Osmanlı coğrafyasında yaşayan birisi olsaydı, muhtemelen o keşif seferlerine çıkamayacaktı çünkü Osmanlı Devleti'nde böyle bir arayış, böyle bir izin yoktu. Veya Kristof Kolomb o dönemin Rusya'sında yaşasaydı belki de bu keşif seferlerine çıkamayacaktı ve Yeni Dünya'ya gidemeyecekti belki de. Veya Yeni Dünya'yı keşfeden başka kaşifleri düşünün. İspanya'da veya Portekiz'de değil de başka yerlerde olsalardı, belki daha doğuda kalan ülkelerde belki yeni dünya dedikleri yer ve coğrafi keşifler genel olarak gecikecekti. İşte tarih çok kırılgan, rastlaşmaların, muhteşem olasılıkların bir araya gelmesinin ürünü olarak şekillenip değişebiliyor. Belki tüm bu saydığım örnekler yerine başkaları çıkıp bu işleri yapmayı deneyebilirdi. Örneğin, Colomb olmasaydı, oradan başka biri çıkıp Amerika'ya gidebilirdi. Çünkü şartlar zaten hazırdı. Ama belki de olmazdı. Yani o şartlarla bireylerin bir arada buluştuğu muhteşem olasılıkların bir araya gelmesi lazım aslında. Hem şartlar hem bireyler bir araya gelmeli.